Een gemeenschap van gemeenten is een openbare instelling voor intergemeentelijke samenwerking (EPCI) met eigen belastinginkomsten. Ze verenigt meerdere naburige gemeenten die een deel van hun bevoegdheden overdragen aan deze gezamenlijke structuur.
Frankrijk telt 992 gemeenschappen van gemeenten, die ongeveer 74 % van de Franse gemeenten en een derde van de bevolking omvatten. Hun bestaansreden berust op één principe: gemeenten, vaak met beperkte middelen, in staat stellen samen projecten en diensten te realiseren die geen van hen afzonderlijk zou kunnen financieren of beheren.
Intergemeentelijke financiering: waar komt het geld vandaan en waarom loopt het vast?
Voordat we ingaan op de geleverde diensten, is het belangrijk te begrijpen hoe een gemeenschap van gemeenten haar activiteiten financiert. De intergemeentelijke samenwerking beschikt over eigen belastinginkomsten, wat betekent dat ze bepaalde lokale belastingen rechtstreeks int, waaronder de bedrijfsgrondbelasting (CFE) en een deel van de btw.
Daar komen overheidstoelagen en subsidies voor specifieke programma’s bij. De aangesloten gemeenten dragen ook bij, afhankelijk van de overgedragen bevoegdheden.
Op papier lijkt het systeem solide. In de praktijk drukken budgettaire beperkingen zwaar op het vermogen van intergemeentelijke samenwerkingsverbanden om te investeren in voorzieningen en diensten. De Vereniging van Franse burgemeesters en organisaties uit de sector van de openbare werken waarschuwen regelmatig voor de afname van de middelen die lokale overheden ter beschikking staan. Een gebied dat een intergemeentelijk zwembad wil bouwen, een waterleidingnet wil renoveren of een gezondheidscentrum wil openen, moet vaak kiezen tussen verschillende prioriteiten omdat het budget ontoereikend is.
Deze financiële druk verklaart waarom niet alle gemeenschappen van gemeenten hetzelfde niveau van dienstverlening bieden. De omvang van het gebied, het aantal inwoners en de lokale belastingopbrengsten zorgen voor aanzienlijke verschillen tussen intergemeentelijke samenwerkingsverbanden. De activiteiten op de website cc-bellegardois.fr illustreren hoe uiteenlopend de werkterreinen kunnen zijn waarop een gemeenschap van gemeenten binnen een leefgebied actief is.
Verplichte en facultatieve bevoegdheden van gemeenschappen van gemeenten
Het wettelijke kader maakt onderscheid tussen twee categorieën intergemeentelijke bevoegdheden. De verplichte bevoegdheden zijn bij wet vastgelegd en gelden voor alle gemeenschappen van gemeenten. De facultatieve bevoegdheden worden vrij gekozen door de lokale bestuurders.
Wat de wet voorschrijft
Twee grote beleidsterreinen vallen onder de wettelijke verplichtingen:
- Ruimtelijke ordening: het opstellen van intergemeentelijke stedenbouwkundige plannen, het beheer van bedrijventerreinen en de organisatie van het ruimtelijk samenhangplan.
- Economische ontwikkeling: de aanleg en het onderhoud van bedrijventerreinen, steun aan lokale bedrijven en de toeristische promotie van het gebied.
- Sinds de recente hervorming behoren ook waterbeheer en afvalwaterzuivering tot de verplichte bevoegdheden. De wet staat echter toe bepaalde taken over te dragen aan een aangesloten gemeente of aan een samenwerkingsverband binnen het intergemeentelijke gebied.
Wat de lokale bestuurders zelf toevoegen
Naast het verplichte takenpakket kan elke gemeenschap van gemeenten besluiten extra bevoegdheden uit te oefenen, zoals afvalbeheer, cultuurbeleid, sportvoorzieningen, wegenonderhoud, kinderopvang voor jonge kinderen en vervoer op aanvraag. Het begrip gemeenschappelijk belang bepaalt de grens: voor elke bevoegdheid bepalen de bestuurders wat onder de intergemeentelijke samenwerking valt en wat de verantwoordelijkheid van elke afzonderlijke gemeente blijft.
Deze flexibiliteit leidt tot een zeer gevarieerd landschap. Twee gemeenschappen van gemeenten van vergelijkbare omvang kunnen, afhankelijk van de lokale politieke keuzes, totaal verschillende diensten aanbieden.
Diensten van alledag: wat intergemeentelijke samenwerking concreet verandert
Afvalinzameling en -verwerking behoren tot de meest zichtbare bevoegdheden voor inwoners. De inzamelroutes organiseren, afvalbrengstations beheren en gescheiden afvalinzameling invoeren: voor deze diensten zijn logistieke middelen nodig die een kleine gemeente niet zelfstandig in stand kan houden.
De France Services-loketten, die in veel intergemeentelijke samenwerkingsverbanden zijn opgezet, bieden laagdrempelige toegang tot administratieve diensten. Zo beschrijft het activiteitenverslag 2025 van de Gemeenschap van gemeenten Miribel et du Plateau onder meer vervoersdiensten, bibliotheken en begeleiding bij energierenovaties, allemaal georganiseerd op intergemeentelijk niveau.
De ontwikkeling van multidisciplinaire gezondheidscentra is een andere concrete oplossing. Om de medische leegloop tegen te gaan, financieren verschillende gemeenschappen van gemeenten de bouw van praktijkruimten en bieden ze aantrekkelijke voorwaarden om zorgverleners aan te trekken. Door middelen te bundelen, kunnen voorzieningen worden gerealiseerd en geëxploiteerd die afzonderlijke gemeenten niet zouden kunnen bouwen of beheren.
Democratische zichtbaarheid: het zwakke punt van intergemeentelijke samenwerking
De leden van de gemeenschapsraad worden niet afzonderlijk rechtstreeks via algemeen kiesrecht gekozen. Ze nemen zitting in de raad op basis van de uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen. Dat heeft een direct gevolg: de meeste inwoners weten niet wie de intergemeentelijke besluiten neemt en over welke onderwerpen.
Verschillende analyses wijzen erop dat intergemeentelijke samenwerkingsverbanden steeds meer macht uitoefenen, maar voor het publiek weinig zichtbaar blijven. De budgetten, bevoegdheden en projecten van gemeenschappen van gemeenten zijn in dertig jaar tijd aanzienlijk uitgebreid, zonder dat de democratische transparantie gelijke tred hield.
Dit gebrek aan zichtbaarheid voedt kritiek op de legitimiteit van het intergemeentelijke bestuursniveau zelf. In het huidige politieke debat staat de vraag centraal of deze bestuursvorm wel geschikt is. Sommige politieke stromingen stellen voor de intergemeentelijke samenwerkingsverbanden af te schaffen, terwijl andere pleiten voor meer transparantie en een sterker bestuur.
Voor inwoners is de vraag eenvoudig: wie beslist over de sluiting van een afvalbrengstation, de route van een fietspad of het behoud van een buslijn? Als het antwoord “de gemeenschap van gemeenten” luidt, moeten inwoners wel weten waar ze de notulen, agenda’s en besluiten kunnen vinden.
Gemeenschappen van gemeenten die uitgebreide activiteitenverslagen publiceren en openbare bijeenkomsten organiseren, helpen deze kloof te verkleinen. Een gebied nieuw leven inblazen draait niet alleen om voorzieningen, maar ook om het vermogen van inwoners om de besluiten die namens hen worden genomen te begrijpen en ter discussie te stellen.
